Procurade
'e moderare
L'inno del popolo sardo, scritto nel
1794 da Francesco Ignazio Mannu di Ozieri. Un canto di ribellione nato ancora
prima delle teorie rivoluzionarie di filosofi poi passati alla storia.Versione
integrale, in sardo logudorese.
Procurad'e
moderare,
Barones, sa tirannia,
Chi si nono, po' vida mia,
Torrades a pe's in terra!
Decclarada es'
giaj sa gherra
Contra de sa prepotentzia,
Incomintza' sa passensia
In su pobulu a mancare.
Mirade ch'est'atzendende
Contra de bois su fogu;
Mirade chi no e' zogu
Chi sa cosa andat 'e veras;
Mirade chi sas
aeras
Menathana temporale;
Zente cunsizzada male,
Iscurtade sa 'oghe mia.
No apprettedas
s'isprone
A su poveru runzinu,
Si non' in mesu caminu
S'arrempellat appuradu;
Minzi ch'es
lanzu e cansadu
E no nde pode' prusu;
Finalmente a fundu in susu
S'imbastu nd'hat a ghettare.
Su pobulu chi
in profundu
Letargu fi' sepultadu,
Finalmente despertadu,
S'abbizza' ch'est in cadena,
Ch'ista'
suffrende sa pena
De s'indolentzia antiga:
Feudu, lezze inimiga
A bona filosofia.
Che ch'esseret
una inza,
Una tanca, unu cunzadu,
Sas biddas hana donadu
De regalu o a benedissione;
Comente unu
cumone
De bestias Berveghinas
Sos homines e femėnas
Han bendidu cun sa cria.
Pro pagas
mizas de liras,
E tale olta pro niente,
Isclavas eternamente
Tantas pobulassiones,
E migliares de
persones
Servint a unu tiranu.
Poveru generu humanu,
Povera sarda zenia!
Deghe o doighi
familias
S'han partidu sa Sardigna,
De una manera indigna
Si nde sun fattas pobiddas;
Divididu s'han
sas biddas
In sa tzega antighidade:
Perō sa presente edade
Lu pensat rimediare.
Nasche' su
Sardu soggettu
A milli cumandamentos:
Tributos e pagamentos
Chi faghet a su Segnore
In bestiamen e
laore
In dinari e in natura;
E paga' pro sa pastura,
E paga' pro laorare.
Meda innantis
de sos feudos
Esistiana sas biddas,
Et issas fini pobiddas
De saltos e biddattones.
Comente a bois,
Barones,
Sa cosa anzena es passada?
Cuddu chi bos l'ha' dada
Non bos la podia' dare.
No es mai
presumibile
Chi voluntariamente
Happa' sa povera zente
Zedidu a tale derettu;
Su titulo ergo
est'infettu,
De infeudassione,
E i sas biddas reione
Tenen de l'impugnare.
Sas tassas in
su prinzipiu
Esigiazis limitadas,
Dae pustis sunu istadas
Ogni die aumentende,
A misura chi
creschende
Sezis andados in fastu,
A misura chi in su gastu
Lassezis s'economia.
No bos balet
allegare
S'antiga possessione;
Cun minettas de presone,
Cun castigos e cun penas,
Cun zippos e
cun cadenas,
Sos poveros ignorantes,
Derettos esorbitantes
Hazis fortzadu a pagare.
A su mancu
s'impleerent
In mantenner sa giustissia,
Gastighende sa malissia
De sos malos de su logu;
A su mancu
disaogu
Sos bonos poterant tenner,
Poterant andare e benner
Seguros per i sa via.
Es cussu
s'unicu fine
De ogni tassa e derettu,
Chi seguru, e chi chiettu
Sutta sa lezze si vivat;
De custu fine
nos privat
Su Barone pro avarissia.
In sos gastos de giustissia
Faghe' solu economia.
Su primu chi
si presentat
Si nominat offisiale,
Fatta' bene o fatta' male
Basta non chirche' salariu:
Procuradore o
Notariu,
O camareri o lacaju,
Sia' murru o sia' baju,
E' bonu pro guvernare.
Basta chi
preste sa manu
Pro fagher crescher sa rčnta,
Basta' chi fatta' cuntenta
Sa buscia de su Segnore;
Chi aggiuet a
su fattore
A crobare prontamente,
E s'algunu es renitente
Chi l'iscat esecutare.
A boltas, de
podattariu,
Guverna' su cappellanu
Sas biddas cun una manu
Cun s'attera sa dispensa.
Feudatariu,
pensa,
Chi sos vassallos non tener
Solu pro crescher sos benes,
Solu pro l'iscorzare.
Su patrimoniu,
sa vida,
Pro difender, su villanu
Con sas armas a sa manu
Chere' ch'iste' notte e die;
Giā ch'hat a
esser gasie,
Proite tantu tributu?
Si non si nd'hat haer fruttu
Es locura su pagare.
Si su Barone
non faghet
S'obligassione sua,
Vassallu, de parte tua,
A nudda ses obbligadu;
Sos derettos
ch'ha' crobadu
In tantos annos passados,
Sunu dinaris furados
E ti los deve' torrare.
Sas rentas
servini solu
Pro mantenner cicisbeas,
Pro carrozzas e livreas,
Pro inutiles servissios,
Pro alimentare
sos vissios,
Pro giogare a sa bassetta,
E pro poder sa braghetta
Fora de domo isfogare.
Pro poder
tenner piattos,
Bindighi e vinti in sa mesa,
Pro chi potta' sa marchesa
Sempre andare in portantina;
S'iscarpa
istrinta, mischina,
La faghet andare a toppu,
Sas pedras punghene troppu
E non pode' camminare.
Pro una
littera solu
Su vassallu, poverinu,
Faghe' dies de caminu
A pe', senz'esser pagadu,
Mesu iscurzu e
isporzadu,
Espostu a dogni inclemenzia;
Eppuru tene' passienzia,
Eppuru deve'cagliare.
Ecco comente
s'implea
De su poveru su suore!
Comente, Eternu Segnore,
Suffrides tanta ingiustissia?
Bois, Divina
Giustissia,
Remediade sas cosas,
Bois, da ispinas, rosas
Solu podides bogare.
O poveros de
sas biddas,
Trabagliade, trabagliade
Pro mantenner in zittade
Tantos caddos de istalla,
A bois lassan
sa palla,
Issos regoglin su ranu:
E pensan sero e manzanu
Solamente a ingrassare.
Su Segnor
Feudatariu
A sas undighi si pesa':
Da e su lettu a sa mesa,
Da e sa mesa a su giogu:
E pustis, pro
disaogu
Andat a cicisbeare;
Giompid'a iscurigare:
Teatru, ballu, allegria.
Cantu
differentemente
Su vassallu passa' s'ora!
Innantis de s'aurora
Giā es bessidu in campagna;
Bentu o nie in
sa muntagna,
In su paris, sole ardente.
O poverittu! Comente
Lu podet agguantare?
Cun su zappu e
cun s'aradu
Pelea' tota sa die;
A ora de mesu die
Si ziba' de solu pane.
Mezzus
paschidu e' su cane
De su Barone, in zittade,
S'es' de cudda calidade
Chi in falda solen portare.
Timende chi si
reforment
Disordines tantos mannos,
Cun manizzos et ingannos
Sas Cortes hana impediu;
Et isperdere
han cherfidu
Sos patrizios pius zelantes,
Nende chi fin petulantes
E contra sa Monarchia.
Ai cuddos
ch'in favore
De sa patria han peroradu,
Chi s'ispada hana 'ogadu
Pro sa causa comune,
O a su tuju sa
fune
Cherian ponner, meschinos!
O comente a Giacobinos
Los cherian massacrare.
Perō su Chelu
ha' difesu
Sos bonos visibilmente,
Atterradu ha' su potente,
Ei s'umile esaltadu.
Deus, chis 'es
declaradu
Pro custa patria nostra,
De ogn'insidia bostra
Isse nos hat a salvare.
Perfidu
Feudatariu!
Pro interesse privadu
Protettore declaradu
Ses de su Piemontesu.
Cun issu ti
fist'intesu
Cun meda fazilidade;
Isse pā pada in zittade,
E tue in bidda a porfia.
Fi' pro sos
Piemontesos
Sa Sardigna una cuccagna;
Che in sas Indias d'Ispagna
Issos s'incontrant inoghe;
Nos alzaia' sa
'oghe
Finzas unu camareri;
O plebeu o cavaglieri,
Si deviat umiliare.
Issos da e
custa terra
Ch'hana 'ogadu miliones
Benian senza calzones
E si nd'andaian gallonados.
Mai ch'esserent
istados
Chi ch'hana postu su fogu!
Malaitu cuddu logu,
Chi creia' tale zenia!
Issos inoghe
incontrāna
Vantaggiosos imeneos
Pro issos fin sos impleos,
Pro issos fin sos onores,
Sas dignidades
mazores
De cheia, toga e ispada:
E a su Sardu restāda
Una fune a s'impiccare.
Sos disculos
nos mandāna
Pro castigu e curressione,
Cun paga e cun pensione,
Cun impleu e cun patente.
In Moscovia
tale zente
Si mandat a sa Siberia,
Pro chi morza' de miseria,
Perō no pro guvernare.
Intantu in s'Isula
nostra
Numerosa giuventude
De talentu e de virtude
Oziosa la lassāna:
E si alguna
nd'impleanāna
Chircaian su pius tontu,
Pro chi lis torrat a contu
Cun zente zega a trattare.
Si in impleos
subalternos
Algunu Sardu avanzāda
In regalos no bastāda
Su mesu de su salariu,
Mandare fi'
nezessariu
Caddos de casta a Turinu,
E bonas cassas de binu,
Muscadellu e malvasia.
Tirare a su
Piemonte
Sa prata nostra e i s'oro
Es de su governu insoro
Massima fundamentale.
Su Regnu,
ande' bene o male,
No lis importa niente,
Antis, creen incumbeniente
Lassarelu prosperare.
S'Isula hat
arruinadu
Custa razza de bastardos;
Sos pivilegios sardos
Issos nos hana leadu,
Da e sos
Archivios furadu
Nos hana sa mezzus pezzas,
E che iscritturas bezzas
L'has hana fatta' bruiare.
De custu
flagellu, in parte,
Deus nos ha' liberadu;
Sos Sardos ch'hana 'ogadu
Custu dannosu inimigu;
E tue li ses
amigu,
O sardu Barone indignu;
E tue ses in s'impignu
De nde lu fagher torrare!
Pro custu,
iscaradamente,
Preigas pro Piemonte,
Falzu! Chi portas in fronte
Su marcu de traitore;
Fizas tuas
tant'honore
Faghent a su furisteri,
Mancari sia' basseri,
Basta chi Sardu no sia'.
S'accas'andas
a Turinu,
Inie basare dčs
A su Ministru sos pes,
E ater su ..., giā m'intendes,
Pro ottenner
su chi pretendes
Bendes sa patria tua,
E procuras forsi a cua
Sos Sardos iscreditare.
Sa buscia
lassas inie,
Et in premiu nde torras
Una rughitta in pettorras,
Unu giae in su traseri;
Pro fagher su
quarteri
Sa domo has arruinadu,
E titulu has acchistadu
De traitore e ispia.
Su Chelu no
lassa' sempre
Sa malissia triunfare;
Su mundu dee' reformare
Sas cosas ch'andana male;
Su sistema
feudale
Non pode' durare meda,
Custu bender pro moneda
Sos Pobulos, dee' sensare.
S'homine chi
s'impostura
Haia' giā degradadu,
Pare' chi a s'antigu gradu
Alzare cherfa' de nou;
Pare' chi su
rangu sou
Pretenda s'humanidade ...
Sardos mios, ischidade
E sighide custa ghia.
Custa, pobulos,
e' s'ora
D'estirpare sos abusos!
A terra sos malos usos,
A terra su dispotismu!
Gherra, gherra
a s'egoismu,
E gherra a sos oppressores,
Custos tirannos minores
Es prezisu umiliare.
Si no, calchi
die a mossu
Bo nde segade' su didu:
Como ch'e' su filu ordidu
A bois toccat a tessere;
Minzi chi poi
det essere
Tardu s'arrepentimentu;
Cando si tene' su bentu
Es prezisu bentulare.